يادداشت‌هاي يك ذهن شلوغ و آرمانگرا

سال 1360 خورشیدی، ساکنین شهر اهواز در تب و تابِ عجیبی قرار داشتند. قریب به یکسال بود که آتش جنگ میان دو کشور عراق و ایران شعله‌ور گردیده و اهواز غالباً آماج حملات هوایی و توپخانه‌ی ارتش عراق قرار می‌گرفت. در ابتدای امر، مردم با پیش‌زمینه‌ی ذهنیِ اولیّه‌ای مبنی بر «قدرتمند بودنِ ارتش ایران» هراس چندانی بدل راه ندادند تا اینکه پس از حدود یک هفته دریافتند سپاهیان کشورِ متجاوز در چند کیلومتری شهر اهواز قرار دارند و نیروگاه رامین در آستانه‌ی تسخیر توسط ارتش عراق است! قرار بود مهرماه سال 1359 خورشیدی کلاس اوّل ابتدایی بروم که بعلت وقوع جنگ این امر میسر نشد و من و خواهرم به تهران مهاجرت کردیم. او سال چهارم دبیرستان را در یکی از مدارس تهران گذراند و دیپلمش را گرفت و من نزد پدربزرگ و مادربزرگم عیشِ عالم را کردم و از اوقاتم لذّت وافر بردم! امّا دریغ که این عیش زودگذر بود و سال بعد مرا در همان مدرسه ثبت‌نام کردند.

هر چند حملات هوایی عراق به شهرهای مختلف میهن‌مان از جمله به اهواز با جدّیت ادامه داشت، ولی مردم یاد گرفته بودند که با تعقیب برنامه‌ی به زبان فارسیِ نیم‌ساعته‌ای که هر روز از تلویزیون عراق پخش می‌شد (و به سهولت در شهر اهواز قابل دستیابی و مشاهده بود) از پیام‌های ارتش دشمن در این رابطه مطلع شوند. دستگاه تبلیغاتی ارتش عراق نیز یاد گرفته بود تا بدین‌وسیله فشار روحی و روانی زیادی بر مردم ایران وارد سازد. مجریان برنامه‌ی فارسیِ تلویزیون عراق با پُزی بشر‌دوستانه اطلاعیه‌هایی را قرائت می‌کردند که در آن به مردم شهرهای مختلف ایران هشدار داده می‌شد خانه‌های خود را در بُرهه‌های زمانی مختلف ترک کنند تا در اثر حملات هوایی ارتش دچار صدمات جانی نگردند. البته بسیاری از این اطلاعیه‌ها صحّت نداشت و پس از ترک شهر توسط سکنه، هیچ حمله‌ای رخ نمی‌داد. هدف دستگاه تبلیغاتی دشمن، پائین آوردن روحیه‌ی شهروندان و ترک شهر توسط ایشان بود تا تسخیر اراضی با سهولت بیشتری انجام پذیرد.

ما نیز مأمنی را در چند کیلومتری شهر تدارک دیده بودیم که سابقاً یک «مُرغداری» بود و حالا سالن‌هایش همگی تخلیه و ضدعفونی شده بود تا به پناهگاه بدل گردد. بعلّت وسعت سالن‌ها پس از هر اعلامِ هشدار، چندین خانواده (اعم از فامیل و دوست و آشنا و همسایه) با اسباب و وسایل به مُرغداری نقل‌مکان می‌کردند. از جمله وسایلی که همراه آورده می‌شد، دستگاه ویدئوی تی-سِوِن سونی بود که چندین نوار ویدئو حاوی فیلم‌های سینمایی متعدد نیز به آن پیوست بود. بدین‌ترتیب اسباب تفریح و سرگرمی بچه‌ها و بزرگسالان فراهم می‌شد تا آن اوقات شوم قابل تحمّل‌تر گردد.

گاهی این نقل‌مکان‌های موقتی حدود یک هفته به طول می‌انجامید و از آنجائیکه امکان حمل تمام وسایلِ اقامت در یک مرحله فراهم نبود، در طول هفته چندین مرتبه به منازل مراجعه نموده و با عجله کم و کسری‌ها را برداشته و مجدداً به پناهگاه بازمی‌گشتیم.

خاطرم هست در یکی از همین رفت و آمدها، زمانیکه به مرغداری رسیدیم به دنبال همسن و سالانم به سالن نمایش فیلم رفتم و آخرین دقایقِ نفس‌گیرِ فیلم سینمایی «بیگانه» (ALIEN) در حال پخش بود. تمام تماشاچیان بدون بیان کلامی نظاره‌گرِ عاقبت ریپلی (Ripley) نشسته بودند. من نیز در کنارشان نشستم و شاهد شدم. پس از به پایان رسیدنِ فیلم، از هر که می‌پرسیدم نام فیلم چه بود پاسخ درستی نمی‌شنیدم. گویی همگان فقط برای صرف زمانِ بی‌مصرف پای آن بوده‌اند و کسی به اینکه فیلم چه نام داشته یا کارگردان و بازیگرانش که بوده‌اند، کاری نداشته است.

این سئوال سال‌ها ذهن مرا به خود مشغول کرده بود. ابتدا گمان می‌بردم شاهد فیلم مشهور «جنگ ستارگان» (Star Wars) بوده‌ایم، ولی بعد دریافتم چنین نیست، حدس بعدی من فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» (Close Encounters of the Third Kind) بود که آن نیز نادرست از کار در آمد. تا اینکه در دوران تحصیل در دبیرستان، جواب را یافتم. چندین سال بعد، نسخه‌ی تمیزی از فیلم را یافتم و بارها و بارها و بارها آن را به تماشا نشستم. همیشه می‌دانستم فیلم «پیامی» دارد. چیزی این میان وجود داشت که نمی‌توانستم روی آن انگشت بگذارم ولی آن را «حس» می‌کردم. تمام دنباله‌هایش را یک به یک یافتم و تماشا کردم. نقدهای مجله‌ی «فیلم» را بر فیلم اوّل و دنباله‌ها مطالعه می‌کردم. یکی می‌نوشت «بیگانه» نمادی از ویروس ایدز (HIV) است، دیگری آن را صرفاً حاصل خلاقیت سازندگانش در ابداعِ ژانر جدیدی تحت عنوان «علمی/تخیلی/وحشت» می‌دانست.

و «بیگانه» در تمام این سال‌ها با من همراه بود... متوجّه شدم در سال 1979 میلادی و پس از موفقیّت نسخه‌ی سینمایی، تهیه‌کنندگان از فردی بنام «آلن دین فوستر» خواسته‌اند تا بر اساس پرونده‌ی این اثر، که شامل جزئیات نوشته‌شده و گاهاً به تصویر کشیده نشده‌ی فیلم است (و نزد اهلِ هالیوود به Bible هر فیلم، شُهره است) شروع به نگارشِ رمانی بر اساس این فیلم سینمایی نماید، تا بدین‌وسیله تعداد هوادارانِ فیلم در میان اهلِ کتاب و مطالعه نیز فزونی یابد.

رمان را یافتم و ابتدا برای رفعِ عطشِ خودم شروع به ترجمه و مطالعه‌ی آن کردم. پس از خواندنِ رمان، گره‌هایی که در ذهنم بود یکی پس از دیگری باز شد. تصمیم گرفتم این اطلاعات را در اختیار سایر علاقه‌مندان نیز قرار دهم، پس با کمک یکی از دوستان نازنینم که از مترجمان موفّق است شروع به ویرایش متن، آماده‌سازی و صفحه‌بندی آن کردم.

در نهایت کتاب توسط نشر «کتابسرای تندیس» منتشر شد. البته برخلاف انتظارِ من، مورد تبلیغِ ناشر قرار نگرفت و صرفاً در تیراژ 300 نسخه به چاپ رسید و در کتابفروشی‌های سراسر کشور توزیع گردید.

اینک کتاب در دسترس همگان است و من قصد دارم در ادامه‌ی این مطلب، رازی که در داستان این کتاب نهفته بوده و بدان دست یافته‌ام را برای خوانندگان فاش سازم...

-------------------------------------------------------------

The film “Alien”, directed by Ridley Scott and released in 1979, and later adapted into a novel of the same title by Alan Dean Foster, is not merely a science-fiction narrative. Rather, it functions as a mirror reflecting the complexities of society, politics, and the human psyche in the face of fear and perceived threats. It is a prescient work whose historical coincidence with the Islamic Revolution in Iran creates an opportunity to examine, through a metaphorical reading of its elements, the dynamics of power, the infiltration of destructive forces, and the role of various social groups in Iran over the past 47 years.

At the beginning of the story, the crew of the spacecraft “Nostromo” are immersed in a calm and pleasant sleep. The vessel travels at light speed, and its passengers imagine themselves moving through a safe and progressive world. This tranquil slumber resembles the relative prosperity of Iranians during the reign of Mohammad Reza Shah, a period that instilled a sense of security while simultaneously fostering expectations and, in some cases, excess demands. This calm is disrupted when messages reach the community, much like the unfamiliar signal that halts the Nostromo and forces it to investigate. The curiosity of Iranian society was similarly awakened. In the story, an ancient signal emanates from a ruined and desolate planet; in Iran, in the years leading up to the Islamic Revolution, captivating and provocative messages were transmitted through the speeches of charismatic religious intellectuals such as Ali Shariati and Morteza Motahhari. These messages promised both worldly and otherworldly salvation, suggesting that what people perceived as prosperity was merely an illusion and urging them “not to be satisfied with what they had.” Such messages brought the movement of society to a halt. Despite clear evidence that the path was ruinous, just as the Nostromo’s crew pursued the source of the signal to a devastated planet, the Iranian people, driven by the desire for gains beyond what they possessed, set out toward the scorched and fevered deserts of Arabia of fourteen centuries ago.

In the narrative, Kane becomes the first victim. Through ignorance, he becomes the host of the Alien, symbolizing the vulnerable segment of society that, through lack of awareness, opens the door to the infiltration of destructive forces. In Iran, similarly, some merchants and religious groups, ensnared by symbolism, created the conditions for the growth of extremist forces.

Brett, the ship’s technician, represents the lower strata of society—those who, lacking sufficient support and education, became the first victims of the crisis. His image recalls the inexperienced and defenseless volunteer and Basij forces who lost their lives cheaply, later to have their names and images displayed throughout cities as a seal of legitimacy for the Islamic government and religion.

Parker, the chief engineer and Brett’s friend, represents the working class and left-leaning political forces who insist on receiving an “equal share” of society’s capital. In his view, there is no distinction between captain, navigator, science officer, executive officer, engineer, or technician. His ideal is a classless utopian society. Initially, he protests the ship’s halt and expresses dissatisfaction, but when new circumstances arise—and with the temptation that perhaps a treasure lies hidden within the barren planet—he abandons resistance. The emergence of “Islamic Marxist” groups and the unholy alliance of “red” and “black” reactionary forces testify to this claim. The fate of these groups’ mirrors Parker’s own: the Alien, having exploited the opportunity granted to it, becomes a monstrous force and eliminates him with brutal violence. Parker’s courage in confronting the creature comes too late and proves futile.

Next is Lambert, the nervous and vulnerable navigator of the Nostromo. She represents a segment of the middle class that hesitates in decision-making and, to avoid exposure, conforms to the spellbound majority. She participates in all orchestrated elections, concerned only with accumulating stamps in her identification documents. Yet, once she realizes that this path leads to disaster, instead of taking effective action against repression, she either retreats into silence as a form of protest or leaves Iran, seeking refuge in the cold countries of Scandinavia. Exile, however, brings increased bitterness, despair, and alienation. Deep dissatisfaction with her present fate, coupled with a sense of ineffectiveness in changing circumstances, leads her—like Lambert—to fail to use the weapon in her hands and to surrender herself to the merciless monster, which ultimately tears her apart.

Dallas, the captain of the Nostromo, believes that everything is under his control. He symbolizes figures who, relying on their dignity and credibility, convinced society that they could withstand this regressive wave, only to be cornered, isolated, and ultimately crushed by reactionary forces. Their destruction served to enhance the terror and brutality of the executioner as a warning to other social groups. Just as Dallas is trapped in the narrow ventilation shafts of the Nostromo and later found by Ripley in the creature’s lair—his body repurposed as a host for Alien offspring—numerous deluded commanders have appeared in Iran’s past 47 years. Figures such as Mehdi Bazargan, Dariush Forouhar, Ebrahim Yazdi, Yadollah Sahabi, Ezatollah Sahabi, Karim Sanjabi, and many others from the National-Religious Front played a significant role in enhancing the legitimacy and acceptance of religion. Yet none survived the catastrophe; with the rise to power of the monster, they were all tragically eliminated.

Attention now turns to Ash, the ship’s science officer—someone who, through persuasion and encouragement, urged others toward appeasement of the monster, thereby facilitating the growth of this major threat. He represents a group that lulls society into complacency with promises of “reform” and the gradual creation of political parties, allowing the monster to develop from an embryonic state to full maturity. Ash’s rhetoric—describing the Alien’s defensive organism as fascinating and deserving of meticulous scientific and laboratory study—keeps the Nostromo’s crew immobilized in inaction. In Iran, certain currents promised reform and the taming of the government, but in practice merely paved the way for the emergence of extremist and uncontrollable forces; Mohammad Khatami stands as an example of such figures.

Finally, there is Ripley—the brave, determined, and confident heroine whose perseverance ultimately destroys the monster. She can be seen as a living symbol of the “Woman, Life, Freedom” movement: an embodiment of resistance that, through awareness and endurance, overcomes repression and opens the path to victory. Ripley plays an active role from the beginning of the story. She warns against Dallas’s mistake in allowing the infected Kane aboard the ship in violation of quarantine protocols, challenges Ash, debates Dallas while expressing concern over his delusions, cautions Parker against greed, and either reassures Lambert or rebukes her to be stronger.

Early on, the monster recognizes that its true adversary is this woman and thus attempts, through various means, to marginalize her role in society. It pushes her to the sidelines and imposes numerous constraints to slow her movement—analogous to compulsory veiling and unjust laws designed to reduce women to second-class citizens. Yet it fails to recognize that “woman” is a metaphor for the creative force itself, against which evil has no power.

In sum, “Alien” transcends the boundaries of science fiction. It is a mirror of society, of destructive forces, of the vulnerabilities of various social strata, and of the necessity for intelligent resistance—uncannily aligned with events in Iran over the past 47 years. The characters Kane, Lambert, Brett, Dallas, Parker, Ash, and Ripley each reflect distinct segments of Iran’s social and political history: the suppressed middle class, vulnerable populations, the deluded, the greedy, and the traitorous, alongside the courageous and resilient. This pattern is not unique to Iran. Any society that sacrifices reason to greed and fervor risks succumbing to the same fate.